Aurten ere, gazte taldetxo bat lanari lotu da, eta bazterrak (bai eta gure matel hezurrak) harrotzeko parioa egina dute.

Santibate ospatzekoa da otsailaren 3ko gauean Donapaleuko ostatuetan gaindi.

Beste eskualdeetan ere Libertimenduak prestatzen ari dituzte, balio du haien ikustera ere joaitea :

• otsailaren 10ean, Irisarrin
• otsailaren 11an, Donibane Garazin
• otsailaren 11an, Iruñean
• otsailaren 18an, Donapaleun
• martxoaren 03an, Baigorrin
• martxoaren 9an, Hazparnen
• eta Añorgan …

Eta lehenik, MASKARADA Pagolan, urtarrilaren 21 huntan. Jazko zirtzilak, aurten kaute, kabana, buhame eta dantzari… Goazen txalotzera, merezia dute!

2023an ere Libertimenduak tole ! Zortzi lekutan agertu dira gure ihauteriak :

• otsailaren 12an, Lekornen
• otsailaren 18an, Añorgan
• otsailaren 19an, Donibane Garazin eta Iruinean
• otsailaren 26an, Donapaleun
• martxoaren 5ean, Baigorrin
• martxoaren 11an, Hazparnen
• martxoaren 12an, Bunuzen

Berrikuntza adierazgarri bat Lekornen izan da, Baigura eskualdeko lagunek bolant arropa berriak estrenatu baitituzte. Hortarako Iruinkokoekin harremana trinkotu dute, gauzak beren funtsean eta sentsuan antolatzeko gisan. Egia da Iruinekoek, dena zerotik hasten eta, gogoeta batzuen ondotik moldatu dutela beren libertimendua eta nehorek bezain ongi egin beren hautuak, gehienak espreski sortuak, dantzen, musiken, jantzien, eta zirtzilen lekuaren artean oreka xekatuz.

Gertatzen da Libertimenduaren aro berria duela 18 urte abiatu zela Donibane Garazitik, eta hiru urte berantago Amikuzen ukan zuen bere lehen umea. Lehen urte horiek kode berrien bilaketan eta esperimentazioan eman ziren, bereziki zirtzilen jokoaren finkatzean, hori asmatzekoa baitzen.  Jadanik ziren dantza taldeetan bermatu zen dantzaren partea, eta haren lantzea ez zen lehentasunetan orduan. Geroztik urak egin du bide, eta gero ozenago jabetzen ari da bolantek eta dantzariek dutela errituaren arkamasaren ardura.

Gai hunek hainbat solas izaten ari ditu aldizkari desberdinetan. Hona hemen gehiago barnatu nahi duenarentzat, zenbait helbide interesgarri :

- Dantzan. eus webgunean Aritz Ibanez-en artikulu bat lantzekoa den dantzaren lekuaz libertimenduan : Zirtzilen liluraz, dantzarien funtzioaz

- Berria egunkarian, Pauline Guelle-n artikulu bat : Libertitzearen konexioaz

- Xaloa telebistan Baxenabarreko dantzaren historiaz hitzaldi bat Jojo Bidart eta Antton Lukurekin

- Jakin aldizkarian, Aritz Ibanezen artikulu mamitsu bat libertimenduen abentura bere orokorrean lantzen duena.

Amikuzen ere entseguetan dabiltza gure dantzariak azken urteetan, bolanten arropetan aldaketa batzu eginik, bai eta jauzi berri bat asmaturik.

Segurki, ondoko urteek oraino ainitz ekarriko dutela bide hortarik.

Otsailaren 26 huntan, Donapaleun 6-700 bat jende -ez da aise jakitea xuxen zenbat- bildu dira muntto-munttoa abere merkatu plazan. Burgaintzi eta Iruskiko dantzari eta bolantek gidaturik, Amikuzeko 65 bat gazteek plaza hartu dute eta beren jeinuen araberako jokoa erakutsi digute. Ze plazerra ! Jendea irriz, esku-zartaka, adi-adi ixiltasun handienean, eta bukaeran dantzan.

Zirtzilek beren saltsa guziak hedatu dituzte, bertsulariek – Amets Arzallus eta Haira Aizpurua- biziki untsa hor entzunak luzatu eta korapilatu, eta dantzariek, musikari banda eder baten soinuan, xingolak, koloreak eta gorputzak airatu. Argazki eta bideo zenbait ageri dira Dantzan.eus webgunean : bat eta bi

Ondotik, ikastolak xerbitxatzen duen bazkarian, 250 bat lagunek pestan jarraiki zuten berant arte.

Badu orain 15 urte Amikuzen aro berriko libertimendua egiten dela, hastapenetik Xabi Aintziburu dantzarien eta Mattin Irigoien zirtzilen gidari. Azken urteetan, belaunaldi berriak bere gain hartua du emeki-emeki errituaren gidaritza.

Bazkari denboran, parada baliatu zuten gazteek bi « zaharren » eskertzeko. Bertsutan agertu zuten batzu eta besteek beren esker on eta poza.

Biba gazteak eta segi hola !

Aurtengo Amikuzeko Libertimendua, 2022ko otsailaren 13an Donapaleu zentrora itzuli da ! Jaz, neurri sanitarioen debekuak eta jendarmeen presentzia permanenteak, mendira bultzatu zituzten dantzari eta zirtzilak. Soihartze kaskoan ospatu ahal izan zuten ihauteria azken finean, leku eta giro zoragarri batean.

Aurten berriz herri erdira jautsi dira, udaberriaren etorrera ospatzera. Jendalde ikaragarria hurbildu da, horrek berak erakusten baitu zenbatekoa den elgarrekin izaitearen egarria. Irri eta dantza egiteko, aire freskoa eta eguzki printzen gozatzeko, elearen eta sinoen liturgia gauzatzeko…

Hona hemen egunaldian barna bildu argazki zonbait.

Negua joan da aurten ere, eta Libertimenduz ongi ospatu da, Makeatik hasirik, pasa Iruñatik, Donapaleu eta azkenik Urepelen. Santibateak gehiago lekutan ospatu dira, Donibane Garazi eta Irisarrin bezala.

Pesta egiteko molde bat, irri egitekoa, gure buruaz eta besteetaz, gauza bera baita undarrean, finkatzen ari da, hinki-hanka, bere esperimentu, kausitze eta hutsegiteekin. Abian den errota bezala da, bidea ere bidea eginez deskubritzen duena, eta interesgarriena orain, toki desberdinetarik, egoera desberdinetan, mainuan sartzera ausartzen diren jendeekin, egiteko molde batzu marrazten direla, hain berdinak eta hain diferentak aldi berean.

Negu beltzak milaka aurpegi baditu, sasoinaz bestalde, izan bakoitzaren bizi uneari doakiona ala izan gure herriak bizi duena azken mende honetan… Eta neguak ez digu kentzen pesta egiteko aski hats badugula, bere beltzean ere gozatzeko izpirituen eta gorputzen barneko argia !

Aurten, dantzan.eus webgunekoak etorriak ziren egun pasa, baina ere erreportai andana egitera gure jei zaharraz. 1989ko Aiziritzeko kabalkadaz jadanik ainitz irudi gordetzen ditu jadanik webgune horrek, Euskal Herri guziko mila xokoetakoen saihetsean. Zinez bisita merezi duen gunea dantzaz jakinmin zerbait duen nornahiren ganik, eta bestela ere, begien eta beharrien plazerrarendako baizik ez bada.

Huna hemen aurtengo libertimenduaz egin dituzten erreportai andana jarraian:

– Xibandiarrak dantzatzen

– Nola dantzatu jauziak antrexantekin (Andoni Irigoienekin)

– Euskaldunak eta sorginak, bolant-dantzak Donapaleuko karrikan

– Zirtzilen lekua hartu dute Amikuzeko bolantek

– Aiziritzeko kabalkada 1989an

Zirtzilen lekua hartu dute Amikuzeko bolantek hurrengo negura arte

Amaiur Aristi Arregi

2018/03/01 10:45

Amikuzeko libertimendua, Donapaleu, 2018-02-25. Argazkia: Amaiur Aristi CC-BY-SA

Libertimendua ospatu dute igandean Donapaleun; Amikuzeko zirtzilak, bolantak, bertsolariak eta musikariak irten dira kalera eta neguan zirtzilena izan den plaza, bolantek beragantu dute. Mattin Irigoien bultzatzaile eta antolatzaileak azaldu digu Amikuzeko inauteriek bi aldi dituztela, Santibate, otsailaren 3an ospatu zutena eta libertimendua, otsailaren 25ean ospatu dutena, « gauza bera da, festa beraren parte dira, salbu, bi aro erakusten dituzte. Berpiztu den erritual honek bi pertsonaia mota ditu, baditu bolant-dantzariak eta baditu zirtzilak ».

Santibatea, zirtzilen gaua da, neguko festa. Zirtzilak, eskean ibiltzen dira ostatuz ostatu. Zirtzilak basatiak dira, ilunak, bihurriak, askeak, kritikoak… ahotsa dute eta hori baliatzen dute munduaren interpretazioa egiteko. Bolantak, berriz, langileak, gazteak, dotoreak, ederrak… dira, baina horiek ez dute ahotsik. Libertimenduko egunean irteten dira zirtzilen lekuaren bila, « zirtzilek hartu nahi zuten plaza hori, bukaeran, bolantek beretzen dute beste negura arte ».

Eguzkiarekin batera irten da kabalkada

Udaberriaren, eguzki berriaren ordezkari dira bolantak. Eta halaxe izan da, bolant-dantzariak aurtengo lehenengotako eguzki printzekin batera, zeru urdin-urdinaren azpian, irten dira Donapaleuko kaleetara, « kabalkada inbasio bat bezala da, dantzariek hiria hartzen dute eta finkatzen dira plazan ». Goizeko 10:30ak aldera ekin diote kabalkadari; oraindik hotz zen, baina ekiaren goxoa nabaritzen zen. Zapurrak, makilariak, banderariak, basandereak eta bolantak, zuzen eta dotore musikarien doinuei jarraitzen. Eta denen atzetik, zirtzilak, ikuslea zirikatuaz, korrika, builan, zalapartaka…

Donapaleuko kaleetan zehar ibili dira, tarteka geldialdiak egin eta dantzariek zein zirtzilek beren abileziak erakusteko tartea izan dute. 11:00ak pasatxoan iritsi da kabalkada plazara. Plazara iristean zirkuluan kokatu dira dantzariak, plaza, errituala gertatzen den eremua mugatzen dute. Dantzariekin batera, publikoak ere biribila osatu du. Irigoienek dio herritarrak, denbora berean ikusle eta parte hartzaile direla, « irriarekin edo irri ezarekin, baina parte hartzen dute ».

Plaza hartu dute

Emanaldiko protagonista nagusiak zirtzilak dira, bederatzi gazte plazaren jaun eta jabe egin dira. Pertsona politiko gisa gazte izatetik plazarako saltoa egiten dute, gizartera jalgitzen dira. Zirtzilen ahotsetik munduaren, gizartearen interpretazioa egiten dute, beraien angelutik erakusten digute mundua, errealitate ofizialarekin bat egiten ez duen mundua, « zirtzilen angelua ez da horren zuzena, diziplinatua edota kamustua ». Bost saiotan banatu dute emanaldia eta egun pil-pilean dauden hainbat gai landu dituzte, besteak beste, hegazti gripea, ETAren desarmea, Gobernuz Kanpoko Erakundeen lanak, gazteen aisialdi eredua, eraso sexistak, gizonen eta emakumeen rolak, Etxarriko gaztelua, udalaren eta epaitegien jarrerak…

Zirtzilen saio bakoitzaren ondoren, bertsolarien txanda heldu da, Irigoienek dio libertimenduan bertsolarien papera garrantzitsua dela oso, bertsolariak hirugarren populazioa edo dira, zirtzilen eta bolanten arteko sintesia, « bertsolariek elea dute bolantek ez bezala, zirtzilek ere badute elea baina kontrolaezina da. Bertsolariek kontrola dute hitzean, baina badute libertatea ere« .

Bertsolariak isiltzen diren bakoitzean dantzariak sartzen dira plazara. Nafarroa Beherean ohikoak diren bolant-dantzak dantzatzen dituzte. Makilariak ere izan du bere ahala erakusteko aukera. Emanaldiari amaiera dantzariek eman diote, zirtzilen lekua hartu dute bolantek, udaberriarekin batera herria, plaza bereganatzen dute hurrengo neguan, zirtzilak itzuli arte.

2009tik urtero gauzatu dute

2009an berreskuratu zuten Amikuzen libertimendua. Ez dakite seguru noiz galdu zen, ez dakite libertimendua bera ere inoiz egiten zen, baina bai antzeko gauzak, Santibate erako eskeak, toberak... Urte gutxi batzuk lehenago Garazin berreskuratu zuten eta hango forma eta funtsa oinarri hartuta ausartu ziren Amikuzen ere. Kitzikazank antzerki taldea, Burgaintzi dantza taldea eta Gabadiko Iruski dantza taldea elkartu eta ordutik urtero atera dute libertimendua. Aurten, guztira 60 pertsonak hartu dute parte. Irigoienek azaldu digu sakabanaturik eta frantses hizkuntzaz gainditurik dagoen komunitatea lotzeko tresna dela libertimendua, « funtsezko ideia hizkuntza plazaratzea da. Euskal kulturaren eta hizkuntzaren eszenifikatzea da. Mundu elebidun eta frantsesaren baitan, hitza hartu eta ahalduntze efektuan indarra ikusten diogu libertimenduari. Euskara ikasi dutenentzako, hizkuntza bizitzeko aukera eta espazioa sortzen da« .

 

Libertimendua amaitu eta bazkari ederraz gozatzeko aukera izan zuten parte hartzaileek zein bertaratu ginenek. Bazkal ondoan ere, festak jarraitu zuen, ez zen falta izan dantza, kantu eta irririk. Urteroko erronka, hurrengo urtean ere libertimendua antolatzea izaten da, taldea bildu eta lanerako gogoa duen jendea animatzea. Prestaketak libertimendu ondorengo astelehenean bertan hasten omen dira berriro, munduari zirtzilen begietatik begiratzen.

Hona jarraian, ARGIA astekariaren webgunean agertu den emanaldiaren iruzkina.

Antzerkilari ‘zirtzilak’ elkarren gainean zilipurdika, atzean ageri direla Burgaintzi taldeko dantzariak (lurrean eserita) eta musikariak.

10.000 biztanle baizik ez dituen Amikuzen dozena eta erdi gazte eta gaztetxok egindako herri antzerki batek naiftasun osoz erradiografiatu ditzakeela arazo unibertsalak, unibertso osoa erakutsi nanopartikula ondo jorratu batean. Globala Amikuzen bizi bezala azken 12 hilabeteotan. Abereen eta gizakien mehatxugarri diren epidemia bortitzak, granja industrialek hedatutako hegaztien gripea, ahate hazle txikien erresistentzia, polizia birusen zaindari. Lekuko agintarien euskararekiko etsaigoa. Hizki handiko Justiziak txikiei eragindako injustizia itzelak. Eskuindartze handia, bere hatzaparrak zabalduz doan eliza integristarena barne, Etxarriko ikastetxearen lapurretan ikusi legez, gero epaileek erresistentzian ari direnekiko burlaz borobildua, epaileak beti begi-bakar. Bakearen Artixotak, hau da, trantsizio neketsu batean ahalegintzen garenok, gu geu, eskuzabaltasunez lan egin duten gazteak tartean, geu autokritika-autoirriaren jomuga. Eta lekuko txiroei ezikusia eginez urruneko Madagaskarretaraino laguntza salbatzailea luzatzeko prest gauden herritar bihozberok. Eta aginte zati bat ezkerretik, zentrotik gehi ekologiatik hartzen dugunean zaborrak bezalako arazo omen txikiak nola tratatu sakrifikatzen ditugun, norbait ausartu da Bil ta Garbiri (“Bil ta Erre bataiatuko dugu”) bi egia esaten, hondakinen errausketa kritikatzen non eta… Donaplün. Bakearen kontsentsu berriaren sagrarioak errespetatu gabe. Eta jokabide sexistak, matxoak behar nuen esan, XXI. mendean oraindik emakumeei gizon jatorrok (« orain nirea da zure atariko pentzea ») ematen dizuegun paper subalternoa, neska lotsagabe batzuek hitz gordinegiekin –zakila, alua, uzkia…- aurpegiratzen digutena ordenako guraso zintzooi “ai jesus, baina ze hitz dira horiek emakume gazte baten ahotan”.

Aurtengoan ez dugu izan Donibane Garazikoa ikusteko zoririk, iazkoa adinakoa ba omen zen esan digute, eta hori asko esatea da. Irisarriko Libertimendua ere pasa da, horiek ere piztu dira. Baionan ez ei dira iritsi aurtengoan Libertimendu osoa egitera, baina jokatuko nuke hirirako formula berrietarako trantsizioan dabiltzala, politak izan behar zuten mini-libertimendu horiek Baionako ostatu euskaldunetan Santibate gauez… Donapaleukoan gazteek abisatu digute balitekeela datorren urtean Amikuzekorik ez izatea, Gaztetxea ere makal omen dabil. Beti balantzaka, bizia ziklikoa da eta ordainetan Aldude-Urepele-Bankan doaz berpiztera inauteri giroko antzerkia martxoaren 18an, tartean 11n harturik Makeako plaza ere. Nola eskertzen ditugun gar berriak noizbait gazte izandakook.

Ari dira lanean dantzariak, ari lanean zirtzilak, eta agian bertsulariak ere. Amikuzeko, Euskal herriko eta mundu guziko jende xintxoak ere urte luze batez arizanak dira lanean, beste hainbeste ahalgerik gabeko itsuskeri eta ezinegon sortuz denetan. Ordu da ihauteri hauetan bazterrak garbi ditzagun, eleak xuri, gauzak beren lekuan utz ! Horien solas izanen dute zirtzilek Donapaleun, otsailaren 19an, igande goizez, eta dantzariak gainetik pasatuko zaizkie beste behin, gauzak heinean gelditzea inporta baitzaie, bertsulariek sintesia potable bat egiteko gisan…

Goizeko 9ak 30etan, miñu kartierretik, frantxixkanoen komentu ohi ondotik abiatuko da kabalkada, bizpahiru tokitan jauziak emanen, eta 11etan abere merkatu plazan libertimenduko emanaldia eginen da. Aldizka, bolantek, zirtzilek eta bertsulariek tripan dutena beren jendarteari erakutsiko dute eta oren batean denek betan mutxikoak emanen ditugu Amikuzeko eta Burgaintziko bi txarangek lagundurik.

Ondotik, gomit gira ikastolak apailatu bazkariaren gozatzera, Airetik salan. Han pestak jarraituko du, kantu dantza eta bertsu artean. Izena emazue gaurdanik hemendik beretik meilatuz edo deituz Pettan (06 81 51 96 83).

Santibate gaua arras ederki igan zuten Amikuzeko zirtzilek, ostatuz-ostatu ibiliz otsailaren 04eko ibiakoitz astiritik goiti. Trikitia lagun, aurten ere sasi-bertsulari andana atrebitu zen kopla moldatzera, zortzikote bat osatzeraino. Urterik-urte ikusten dugu zaletasuna eta atrebentzia gora doatzila, eta horrek, tripotek eta garagardoek bezainbat berotzen gaituzte! Dolu bakarra, usaian baino gazte gutiago hurbildu izana. Baliteke hizkuntz zaletasunak beste zaletasunen heinean ez goratzea, baliteke jendartean zikin eta trapu agertzea ez asumitzea, edo ez ulertzea garbia ere zikinak egiten duela (eta zikina garbiak!), baliteke aurten elur ainitz izana eta lerraguneetan izaitea the place to be azkarrena, … baliteke denetarik eta agian beste zerbait! Anartean, ihauteriak ospa ditzagun ospa egin ez dutenekin..

Biba ihauteriak beraz !

Ihauterien aroa dugu. Europa zahar guzian, eguberritik martxo apirilera arte, konfunditzen dira eguberri, urtats eta ihauterien aroa. Olentzero bera ez da zirtzil hastial eta zikin horietarik baizik, abertzaleismo neo-klasikoak papa-noeltzen duen arte.

Hemen, Baxenabarre deitzen den lurralde huntan, Santibate eta Libertimenduak bereizi ditugu. Garazi aldean famatuagoak dira, baina lekukotasunak bildu-doi Banka kaskoan, nola Oztibarre aldean, hala Amorotzen gaindi ere jakiten dugu etxez-etxeko eske-kantuaren errituala egiten zela joan den mende hortan gaindi.

Dena dela, duela 7 urte (arra)hasirik, aurten ere Amikuzeko gazteri batek bi hitzordu finkatu ditu.

Lehena Santibate, helduden urtarrilaren 24an iganen da. Azken 4 urteetan bezala, gazteak maskaturik ibiliko dira Donapaleuko karriketan « Santibatek andere… » kantatuz, bertsuak botatuz eta ahoratzen ahalko dituztenetaz asez, leher eta zapart egin arte. Kasu, hau ez da ikusgarri bat, bizitzeko gauza bat baizik ez, eta gazte zirtzilez eta zirtzil gazteez kanpo, nehor ez da gomit ! Lekuan berean eskertuko dituzte Donapaleuko ostalerrak eta elkarteak beren bihotz onarentzat (eta prefosta, madarikatuko atea idekiko ez dietenak oro!).

Handik  2 aste, Libertimendua izanen dugu. Otsailaren 8a, igande goizeko 9ak30etarik aitzina, karrika ibilaldiarekin abiatuko dena. Burgaintzi eta Iruski taldeetako bolant mutiko eta neskak jadanik antrexanten trebatzen ari dira. Amikuzeko txaranga ere aire berrien ikasten, dantzariek manaturik! Ez dira segurki kikiltzekoak zirtzil ahobero eta ahalgezungarrien aintzinean, eta aurten ere fida dira fueratuko dituztela kalapita egileak gure hiri kapitaletik, bakea eman dezaten helduden negua arte bederen…

Pesta haundia izanen ahal da aurten ere, eta jadanik zuen izenak emaiten ahal dituzue bazkarirako (edo hemendik beretik, edo deituz 06.81.51.96.83).  Kantu, bertsu eta gazteri beroa segurtatuak dira.