ZABALIK » ipar euskal herriko hitza https://zabalik-amikuze.eus gutarik bakotxak hizkuntza ainitz ukan ditzazkegu, euskarak gu baizik ez gaitu ... Tue, 31 Mar 2026 07:27:58 +0000 fr-FR hourly 1 https://wordpress.org/?v=4.1.42 Justizia bai, gutizia ere euskararentzat https://zabalik-amikuze.eus/justizia-bai-gutizia-ere-euskararentzat/ https://zabalik-amikuze.eus/justizia-bai-gutizia-ere-euskararentzat/#comments Wed, 25 Mar 2026 21:35:35 +0000 http://zabalik-amikuze.eus/?p=4750 Segi irakurtzen →]]> 2026/03/20eko Iparraldeko Hitzan agertu dugun artikulua.

Justizia bai, gutizia ere euskararentzat !

Frantsesa edo espainola diren hizkuntza hegemonikoaren alde, otso-zakur handi bat bada : legea, konstituzioa. Iparraldeko kasuan, Villers-Côterets-ik (1539ko agorrilan) deliberatzen du Frantxua I. lege hizkuntza, juje eta notarioen hizkuntza, frantsesa dela, hots, gauzeri balioa ematen dioten guneen hizkuntza. Frantses iraultzatik jakobinismoa da gailen eta 19. mendean derrigorrezko frantses hutsezko eskolatzearekin eta 20. mendeko 3 gerlen konskripzioak periferiak zentrifugoan sartzen ditu, belaunaldiz-belaunaldi. Ondorioa : transmisioaren etena gauzatzen da belaunaldi frantses elebakarren produkzio masiboarekin 1960 urteetarik aitzina. Diglosia egoeraren eta trauma bortitzaren herentzian, ahalgea eta auto-gorrotoa saritzat.1

Aro modernoan, hizkuntza nagusitueri funtzio berriak gehitzen zaizkie : nazioarteko, estatu mailako, modernitatearen, teknologia berrien, jakintzaren hizkuntza dira, eta orain herri ttipieneraino aisiaren eta « kulturaren » hizkuntza.

Euskarak nekez ditu zurubi horien mailak igaiten. Euskara atxikitzen dugunek (balizko) estatu hizkuntza bezala ikusten ote dugu, ala denboran tokiko elitek egiten zutena egiten dugu, frantsesez gure artean eta euskara, lehen jende « xeheari » mintzatzeko hizkuntza, orain agurtzeko edo haurrekin aritzeko ?

Iparralde honetan ikastolak sortu aitzineko belaunaldikoak euskaldun zaharrak gira. Euskaldun zaharrek idatzi badute ere, modernitatearen idazteko gaitasuna gutik landu dute. Euskalduna, euskal hiztuna, « atxikizalea » izan da, eta deus guti « garatzalea ».

Euskaldun zaharren masa hori desagertzen ari da, zahartuak eta gehienak hilak engoitik. Gaurko euskaldunak ikastolatik atera horiek dira gehien bat, idatziaren eskolatik pasatuak. Minoria dira gizartean, eta masa handiena gaur bizitzen da euskararekin igurtzirik gabe ere berdin.

Hizkuntz atxikitzalearen aroa bukatzera doa, gehiengo deklinentearen aroko reflexa izan baita. Gaurkoa, abandonoa ekarri duen atxikimendutik erabileraren hautura egiteko aroa dugu.

Korrika edo Herri Urratsetik Euskaraldira den aldea horren kontzientziaren formulazio argia da, erabileratik komunitate egin behar dugulakotz. Gainera, sekula ez eta, izan frantsesaren ala espainolaren menpe, lurralde osoan ber problematika bizitzen dugula lirudike, gaia molde berean senditzen dugula, behar hori sedimentatzen zaigula gure eguneroko ezinetan. Belaunaldi berriek erabileraren kontzientzia agerianagoa dutela dirudi. Edozein gisaz euskaldunak horien gainen du kondatu behar, gerorik izatekotan oraino.

Arazo larria dugu, ezen otso-zakurra beti hor baita bere egitura zaintzen, bere hegemoniaren berme den arkamasari eusten. Eta gure tribua, indarren metatzeko esperantzan, agitazioan beti. Xinaurri troparen gisa bagabiltza gure gorputza baino handiagoa den zamaren eramaiten, itxuraz molde desordenatuan, baina hala holako koordinazio edo ballet disonante baten antzean. Otso-zakurra botatzea dugu amets -bera eror baledi bederen- lehen sinoan laguntzeko prest…

Baina anartean, gure destinua gure zamaren eramatea da, eta hori alaitasunak eta egin urratsaren satifazioak ematen duen bolaiarekin obratzen dugu, taldearen berogian… eta pesta biharamunean, hainbat gaixto gure xinaurri izatearen kontzientziak gaina hartzen badigu. Egitura gure kontra dugu, eta gure ekinak anekdota dira helburuari begira, usu egin orduko berriz eraikitzekoak baitira, ia zerotik, etengabe.

Arrazoinekin, egiturari justizia eskatzen diogu, eta eskatu behar diogu. Arrazoin berarekin euskaldunari, eta euskaldun izan nahi duenari, gutizia eskatzen diogu, euskararen gutizia azkar bat, bizi guziko urratsak, nazio eta estatu funtziotik intimoeneraino ziliportatuko duen erabileraren gutizia !

 

1Komunitatea hats-bahiturik. Hizkuntzaren trauma : diagnosia eta paliatiboak – Ainize Madariaga Muthular – UEU

]]> https://zabalik-amikuze.eus/justizia-bai-gutizia-ere-euskararentzat/feed/ 0 Erabilera mugatzen atxikimenduaren estalpean ! https://zabalik-amikuze.eus/artikulua-hitzan-erabilera-mugatzen-atxikimenduaren-estalpean/ https://zabalik-amikuze.eus/artikulua-hitzan-erabilera-mugatzen-atxikimenduaren-estalpean/#comments Sat, 03 Jan 2026 08:24:57 +0000 http://zabalik-amikuze.eus/?p=4595 Segi irakurtzen →]]> Hona ekartzen dizuegu, Ipar Euskal Herriko HITZAN 2025/12/05ko alean agertu gure artikulua.

 

Atxikimenduak ez du derrigor erabilerarako bulkada bermatzen. Nola esplika bestela mende batez, edo hiru-lau belaunaldiz, euskararen erabileraren gain behera, ehuneko ia ehunetik % 10ez petik jaustea gaurregunerako (iparralde osoa arnasgune eremuan kokatzen omen zen duela 100 urte, hegoaldeko kostalde osoa bezala). Gainera, ikusten dugunaz, euskarari buruzko atxikimendua goratzen ari da euskararen erabilera apaltzen den denbora berean.

What the fuck ?! Ez bide gira konplexu ttipia garraiatzen ari bizkar gainean !

Azken aste eskasetan, prentsa idatzian eta irratian elgarri oihartzunka arizan diren hiruzpalau ele entzun dira. Ditugun kontradikzioen sintoma argiak dira, eta gibelka joatera bultzatzen gaituen koka-ezintasunaren seinale.

Batek jali du elkarrizketa baten karietara erranaldi hau, irratietaz mintzo zela : « frantsesari ematen zaion minutu bakoitza, euskarari kentzen zaio ». Logikoa da eta ulertzen da, hizkuntza ez-hegemonikoen kasuan nolaz ez !1.

Ateraldi horri aitzi, handik fite jali bi iruzkinek atentzioa piztu didate. Biek goraipatzen dute euskaran zentratzeaz kanpo, multikulturalismoak egiten digun ekarpen baliosa. Alegia, euskaraz-kanpoko ekarpenak baditugu beharrik, hor dira beste kultura eta hizkuntz zapalduak, edo inperioak « munduko kultura » bezala deitzen dituen herri kolonisatuen mohikanotasuna ziliportatzen diguten doinu eta portaera kulturalak.

Ideia horren harira, euskaraz den minuta soberak kanpoko aberastasunaren hutsegiteko arriskuan ezartzen ahal gintuzke. Ez zaigu burura jiten euskaratik har ginezazkela delako ekarpenak ? Ez dugu ikusten frantsesetik zaizkigula heltzen aberastasun horiek ? Bide hortarik jiteak ez dizkigu ber durduzak sortzen dirudienez… Frantsesaren aldeko politikak multikulturalismoaren aldekoak dira bistan da, baina dena egina da frantsesaren erabilera orokorra segurtatzeko.

Beste ideia komun batek dio kondutan hartu behar direla batzuk ez dakitela euskaraz : « arrazoin desberdinen gatik gainera, hizkuntza transmisioa galdu izan da »… eta hori dela medio normala da euskal kultura hizkuntz erabileratik kanpo pentsatzea.

Populazio ia oso batek 100 urtean jakitetik ez jakitera egin duen jauzia zerk eragin duen aipatu gabe egon daitekea ? Ez ote da politika baten eta programazio jarraiki eta fermu baten ondorio, konstantziaz obratua bai helburuetan bai eta baliabideetan, edozein dela estatuaren politiko eta ekonomiko egoera.

Hizkuntza baten -noski euskararen- erabileraren suspertzea ere helburuetan eta baliabideetan konstante izan behar den politika baten premian da, eta politika horren funtsa erabileran finkatzen da. Erabileraren bidezko atxikimendua sortzeko.

Berriz jiteko gure eskizofreniara, arazoak ditugu onartzeko euskarak ere, frantsesak bezala, eskubide dituen bi zutabe obratzea hartze dituela : unibertsalaren parte izatea eta salbuespen linguistiko eta kulturala aplikatzea uneoro eta luzaroan.

Frantziaren roman national2 delakoak hirugarren zutabe bat badu : misio « zibilizatzailea », kolonialismoaren abrekeriaren justifikatzeko balio duena oraino. Azken honen kontra gira biszeralki euskaltzaleok, eta nolaz ez, izpiritu irekia dugunok.

Hipotesi bat formula dezagun : mamu horrek gure alde humanoenean pizten duen kulpabilitateak ote gaitu berarekin batera lehen bi zutabeen eskubidearen aihergoan ezartzen, erabileraren unibertsalisazioa aipatzen den ia aldioro ? Norbaitek euskararen erabilerari lehentasuna ematea galdetzen duenean, gure baitako frantses xintxoa dea deseroso senditzen ?

Nola esplika bestela hainbeste atxikimenduk erabilera izorratu ahal izatea !

 

 

1. Macron presidenteak ere Villers-Cotterêts-en egiten duelarik bere diskurtso famatua frantsesaren alde 2023/10/30ean, eta « eskualde » hizkuntzak seinalatzen dituelarik bere hizkuntzarentzat landder animale gisara, gainera estatu batasunaren etsaigo gisa aurkeztuz, zentzuzko logika berdinarekin dabila : frantsesari kendu minuta oro galdua da frantsesarentzat. Gaiztakeria puntu batekin dabila halere, egiazko landdera frantsesarentzat ingelesa delako eta ez gure hizkuntzak, ikusiz beren egoera ; baina bego, adibideak gure solasaren ilustratzeko balio du.

2La fabrique du roman national-républicain, Olivier Le Cour Grandmaison (Editions Amsterdam)

]]> https://zabalik-amikuze.eus/artikulua-hitzan-erabilera-mugatzen-atxikimenduaren-estalpean/feed/ 0 Maryse Urruti Martxutarraren elkarrizketa Hitzan https://zabalik-amikuze.eus/maryse-urruti-martxutarraren-elkarrizketa-hitzan/ https://zabalik-amikuze.eus/maryse-urruti-martxutarraren-elkarrizketa-hitzan/#comments Fri, 03 Mar 2017 07:06:45 +0000 http://zabalik-amikuze.eus/?p=1710 Segi irakurtzen →]]> maryse urruti

Otsailaren 3ko Iparraldeko Hitzan agertu zen antzerkilari gaztearen elkarrizketa. Lehen urratsak Antton Lukurekin eginik, kanpoaldean ibilia da orain arte ikasketak segitzen eta antzerkian barnatzen. Euskal Herrira itzultzen zaigu orain eta euskarazko antzerki batean ikusi beharko genuke helduden urte hastapenean.

Hona Hitzako artikulua bere osoan.

 

“Energia bada Euskal Herrian proiektuen muntatzeko”

Konpainiarekin bidean duen “Behin bazen Internet” euskaratuko du Urrutik. Hecho en Casarekin ariko da ‘Cyrano’-ren  euskarazko bertsioan, eta Kimu proiektuko hautatuetan da haurren antzerki formakuntzarako.

Parisen gaindi da azken aldi hauetan Maryse Urruti antzerkilari amikuztarra (Martxuta, 1988). Ez luzerako, martxo hondarrean itzuliko baita Euskal Herrirat, zenbait proiektutan parte hartuz. Les Instants Electriques bere antzerki konpainiaren web atariko aurkezpenean, aipatzen du Garaziko ikastetxean irakasle izan zuen Antton Lukurekin piztu zitzaiola taula gainaren tirria.

Noiz, non eta nolakoa izan zen lehen dasta antzerkiarekin?

Dudan lehen oroitzapena… eskolan nintzen: urte bukaerako ikusgarria zen, eta 5 urte nituen. Ehiztari baten zerbitzariarena egiten nuen. Oroitzapen izigarri ona atxikitzen dut; ez zen deus, esketx ttipi bat, baina izigarri maite ukan nuen. Gero, egiazko antzerki bat, lizeoan, Garazin: Globokop antzerkia, Anttonekin [Luku]. Kolektibo baten oroitzapena dut. Abentura kolektiboa zen. Lehenbiziko oihu hori; oihu horren botatzea izigarri azkar dut gogoan.

Ofiziokoa bilakaturik, antzerkilariaren gaurko begitik, nola ikusten duzu Globokop?

Bideoa berriz ikusi dut, eta harritua izan naiz. Izigarri kalitate handiko lana da; ene ustez, profesionala da: taula zuzendaritza, idazketa, oro; biziki lan sakona da. Antzerkilari begiekin ikusi dut, eta dena bazen; momentu hartan ez nuen kasik deus ulertu, baina hor, heldu gisa, gauza gehiago ulertu ditut. Esentzia hor zen, kolektiboa.

Lizeotik landa berehala hasi zara antzerkilari bidean?

Ez. Ene ustez, buruan, nahi nuen antzerkia egin, baina ez naiz ausartu burasoei galdegiten. Familian ez gara baitezpada artistak; herri ttipi batekoa naiz, eta ez da lan baten gisan ikusia. Politika Zientziak egin ditut. Konkurtsoak pasatu nituen Bordelen eta Tolosan; ez nuen pentsatzen ukaitea, eta, azkenean, Tolosakoa lortu. Han, ikasketen karietara, berezitasuna hautatu nuen kultura arloan. Azken ikastaroa Parisen egin nuen, antzoki batean, eta izigarri gaizki pasatu zen, afrusa izan zen. Pentsaketa egin nuen: zertarako hori egin nahi nuen? Master II diploma eskuratu, eta kuraia hartu nuen burasoei galdegiteko antzerkiarentzat. Lehen antzerki eskola batera sartu nintzen Parisen. Ez zen hain ona, baina sentitu nuen zerbait azkarra gertatu zela. Zerbait bizia banuen barnean. Beste eskola bat atzeman nuen: L’Ecole du Jeu [Jokoaren eskola]. Irrigarria da, zeren geroztik jakin dut Delphine Eliet —eskolaren sortzailea— Chimeres taldean hasi zela eta Euskal Herrikoa dela bera ere. Hiru urtez segitu nituen kurtsoak han, eta gero hasi antzerkilari.

Antzerki eskolaren ekarpena zein izan da zuretako?

Delphinek (Eliet) badu TCIC teknika: Intuizio eta Gorputz Baieztapen Teknika. Antzerki guziz fisikoa da. Erraten du musikari batek bere tresna landu behar duela, gamak egin behar dituela, eta antzerkilari batek ere bereak egin behar dituela. Phedre egin aitzin behar direla emozioak ezagutu lehenik. Lan fisikoa da; musikarekin lan egiten genuen anitz. Zure gorputza ezagutzen duzu horrela, zure sentsazioak. Beste kurtsoak baziren: maska erabiltzeko; Japoniako buto dantza ere bai. Izigarri dantza fisikoa: barneko gauzak agerrarazten dituzu kanpora. Kantua ere bazen. Erran behar da joko eskolan nintzelarik hasi nintzela bestalde kantu lirikoa ikasten. Parte handia du ene lanean; ez du erran nahi anitz kantatzen dudanik ene lanetan, baina esperientzia biziki azkarra izan da bozaren indarra atzematearena. Eta taula gainean erabili behar denez…

Zein ziren lehen antzezlana eta konpainia?

Mathilde Saubole ezagutu nuen joko eskolan. Izan zuen karta zuri bat, eta doluari buruzko istorio bat zen: anaia bat eta arreba bat Marseillara joaten ziren ahizparen gorputza berreskuratzeko, hil ondoan. Doluaren gaia arras interesgarria iduritu zitzaidan. Hastapenean, Mathildek galdegin zidan kanpoko begirada izatea; azkenean, ohartu ginen ontsa lan egiten genuela elkarrekin, eta nahi genuen biak batean izan taula gainean. Les Instants Electriques konpainia sortu genuen. Bizipen azkarra izan da, dena ikasi baitugu ber mementoan: txostenen egiten, taula zuzendaritza, testu idaztea, hedapena… Etxekoz etxeko baina anitz ikasi dugu.

Geroztik beste konpainia bat sortu duzu, eta proiektu berria.

13R3P izena du konpainiak, eta Elodie Darquierekin muntatu dugu. Ez zen batere antzerki mundukoa: Politika Zientzietan ezagutu nuen. Numerikoaren sailean lan egiten zuen, eta ideia ukan dugu Il etait une fois l’Internet [Behin bazen Internet] muntatzea. Il etait une fois la vie berriz hartzen du, eta Data izeneko pertsonaia segitzen dugu zuntz optiko kableetan barna, jakiteko nola ibiltzen den Internet sarea. Orain euskararat itzultzen ari gara, Txomin Urrizari esker, eta, normalki, 2018ko urtarrilean aterako da. Apiril bukaeran lantzen hasiko gara, Baxe-Nafarroko Herri Antzokiaren sostenguarekin.

Zerk akuilatu zaitu euskarazko bertsioa egitera?

Euskal Herrirat itzuli nahi dut. Hecho en Casa [Baionako] taldearen Cyrano antzezlanarentzat hartua izan naiz euskaraz emateko. Aldaketa bat ekarri dit; egin dut beharbada posible zela Euskal Herrian bizi eta euskaraz lan egitea. Banekien ez nintzela Parisen egonen betiko. Seinale baten gisan ikusi dut, eta iduritu zait Behin bazen Internet interesgarria izaten ahal zela euskaraz. Hamabi pertsonaia ditugu, eta pentsatu dut beharbada euskalki desberdinak entzunaraz genitzakeela. Ez da euskal adaptazioa izanen; lana berriz sortuko dugu: pertsonaiak euskal testuinguruan ibiliko dira.

Hamabi pertsonaiak zuhaurrek antzezten dituzu. Jokoak du munta taula gainean?

Pertsonaiak dira inportanteenak. Bada taula zuzendaritza bat, baina pertsonaien biziak dira segitzen; ez da efektu handirik. Gero, anitz bideo bada ikusgarrian, eta badu inportantzia. Bideoari esker, aise sartzen ahal da leku desberdinetan.

Euskal antzerkirat itzultzea garrantzitsua zaizula diozu.

Pentsaketa ari izan naiz Anttonen [Luku] erretreta hartzea kari muntatu genuenetik landa. Harrigarria zen ikustea jendeak zer nahikaria, gogoa zuen ikasle ohi horietan guzietan. Euskal antzerkiaren historia bizirik dela erakusten du. Zerbait bada euskal antzerkian, hurbilago egiten gaituena. Herrikoia den zerbait. Zinezko amodio bat kausitu dut han ikasleen artean. Bada energia bat proiektuen muntatzeko Euskal Herrian; amateurrek segitzen dute gauza interesgarrien sortzen.

]]> https://zabalik-amikuze.eus/maryse-urruti-martxutarraren-elkarrizketa-hitzan/feed/ 0