Atharratzen abiatu eta 2026/03/29an Bilbora heldu zen 11.eguneko ibilbidearen ondotik Korrika. Aurten mezua zazpi probintzietako zazpi gaztek ondu dute, aniztasuna, gaztetasuna eta engaiamenduaren adibide argia zekartela.

Hauek izan dira mezua idatzi duten zazpi gazteak: Oier Iñurrieta Garmendia, Oihana Arana Cardenal, Elene Mengyu Larrinaga Bilbao, Beñat Jusue Rosano, Aitzol Gil de San Vicente Pla, Xalbat Alzugarai Etxeberri eta Leire Casamajou Elkegarai.

Bilboko udaletxearen aurrean, milaka euskaltzale parean zituztela, txandaka irakurri dute mezua:

«Euskara gara eta hemen gaude. Eskutik eskura trazatu dugu gure herriaren gorpuzkera. Hatsanturik, baina aitzina eraman gaitu gorputzak. Urrats bat eta bestea, lurrean errotuz.

Korrika dabilenean izerdiz betetzen den gorputza da gurea. Borrokaren eta desiraren aztarnak harro daramatzana. Korrika dabilenean taupadak azkartzen zaizkion gorputza da gurea. Asaldatu egiten dena. Nekatu egiten dena. Hunkitu egiten dena. Korrika dabilenean indarberritzen den gorputza da gurea. Etengabeko eraldaketak aberasten duena. Beti aurrerantz doana.

Gure gorputzak esan nahi duen dena euskaraz da, baina ez du esan nahi bakarrik euskara. Egin nahi du berba nekeaz, pozaz; botereaz, minaz. Egin nahi die orro batzuei eta irri besteei.

Zenbat gara? galdetzen genuenok nortzuk garen ere jakin nahi dugu orain. Nondik garen, zergatik egiten dugun hau guztia, zerk sortzen duen gutasuna. Euskara gara diogu, ez euskara naiz. Komunitateaz ari gara. Beso zabalik dagoen gorputzaz, zeinak leihoak dituen begietan. 

Urrats bat eta bestea, gorputz bat egin dugu denona. Ez dezagula ahaztu hori bihar, bakoitza berera itzultzen garenean. Euskarak egin du gorputza. Hizkuntzak eraldaketarako tresnak dira, leku bat ematen digute bizi gaitezen. Euskarak herri hau eman digu. Horregatik mintzo gara izateaz, egiteaz. Euskaraz egin egiten da, baina izatea ez da edozein gauza. Izatea egotea ere bada, nonbait mugimenduan, borrokan.

Urrats bat eta bestea, aurrekoei jasoa dakargu ahots berrietan. Honaino heldu gara, bai, baina ez gara iritsi. Oraina berehala amaitzen da. Azalberrituta datoz munstro zaharrak, baina gorputz bat sortu dugu. Askotarikoa, konprometitua, indartsua. Eta gaur hemen badago, egongo da bihar ere.

Euskara gara eta hemen gaude. Hemen gara eta euskaraz gaude.

Aurrera goaz. Bazatoz?»

Mezuaren idazleak

Mezuaren idazleek egin duten bidearen berri eman du AEK-k. Iñurrietak 25 urte ditu, irakaslea da, eta euskaraz bizi da Gasteizen. «Gero eta espazio eta eskaintza euskaldun gehiago ditugu gurean; horietako bat da Korrika baten harira sortu zen Zunba Herrikoia, zeinetan 2018tik hartzen dudan parte», kontatu du. Korrika beti izan du oso kuttun, gurasoei eta AEK-ko kide den izebari esker. Hamaika oroitzapen eder ditu; 23. Korrikan Gasteiz osoa egin zuen «furgoneta magiko horren barruan» esatari, eta orain bete du lekukoa eramateko ametsa: «Non eta Bilbon; noiz eta 24. Korrikan; zein eta azken kilometroa; nola eta mezulari gisa; norekin eta beste sei lagunekin».

Aranak ere 25 ditu, eta Eskoriatzakoa (Gipuzkoa) da; Korrikak txoko berezi bat dauka haren memorian: «Haurtzarora narama, jaioterrira, amaren eskura». Aranaren etxea beti izan da euskalduna eta euskaltzalea, baina argi du bederatzi urterekin bertso eskolan hasi izanak oso eragin sakona sortu ziola nerabezaroan, «neure burua euskaraz dela ondoriozta nezan». Donostiara joan zen Gizarte Antropologiako ikasketak egitera, «eta bertan topatu nituen transfeminismoa eta ikuspegi horretatik euskaraz bizitzeko aukera». Umetatik izan da berbazalea, eta zaletasuna ogibide bilakatu du: «Berbak oinarri dituzten hainbat arte adierazpide lantzen ditut orain nire egunerokotasunean: literatura eta bertsolaritza, batez ere».

Larrinagak 23 ditu, eta Barakaldokoa (Bizkaia) da; Txinan jaio zen, 2003an, eta 11 hilabeterekin heldu zen Euskal Herrira, gurasoek adoptatuta. Euskara txikitatik izan du presente: «Amak Pirritx eta Porrotxen kantak jartzen zituen, eta ETB3 pizten zuen, bi alabok Doraemon ikusteko». Amarekin joan zen lehendabizikoz Korrikara, 7 urterekin: 17. Korrika zen, eta buruz ikasi zuen Euskalakari kantaren letra. Nerabezaroan, D ereduan ikasi arren, «institutuko irakasleekin hitz egiteko bakarrik» erabiltzen zuen euskara, eta gainditu beharreko irakasgaia besterik ez zen harentzat. Amak AEK-n izena ematera animatu zuen, eta, unibertsitatera sartzean, ikasketak euskaraz egitea aukeratu zuen: «Lehen aldia izan zen hainbeste euskalki entzun nituena, eta ama izugarri poztu zen lagun berriekin euskaraz hitz egiten hasi nintzenean». Gaur egun, ahizpa eta biak euskaraz dakien lehen belaunaldia dira familian: «Ama hizkuntza gaztelera izan arren, ni euskalduna naiz amari esker».

Jusuek 28 ditu, eta Tuterakoa (Nafarroa) da. Argia ikastolan euskaldundu zen: «Hamasei urterekin konturatu nintzen zein txikia den Tutera». Orduan hasi zen, auzoko beste gazte batzuekin batera, Euskararen Eguna, gazte egunak eta bestelakoak antolatzen: «Pixkanaka, belaunaldi berriak gerturatzen hasi ziren, eta, Tuterako jaietan gazteontzako espazio propiorik ez zegoela konturatuta, txosnak jarri genituen». Batxilergoa gaztelaniaz egin ostean, unibertsitate garaiko urteetan militantziak ardaztu zuen haren bizitza; hala, 22 urterekin, Union Tutera taldearen sorreran parte hartu zuen, euskara, parekidetasuna eta kultur integrazioa sustatzeko. 28 urterekin, Tuterara itzuli da bizitzera: «Oraindik gauza asko ditugu egiteko, baina sinisten dut egunen batean euskaldunok Tudelako auzo periferikoa izateari utziko diogula; badakit ia 40.000 biztanleko hiria bihurtuko garela».

Gil de San Vicentek 23 urte ditu, eta Hendaiakoa (Lapurdi) da. Donostian jaioa da, bertan bizi izan zen zazpi urtera arte. Gatazka politikoaren ondorioz iritsi zen Ipar Euskal Herrira, eta haur motxiladuna izan zen. Euskara du ama hizkuntza, baina euskararekiko lotura Bernat Etxepare lizeoan sendotu zuen, «euskaraz ikasteko eskubidearen aldeko borrokan. Ipar eta Hego Euskal Herria lotu gintuzten ikastolek, ikasle mugimenduak eta euskarak». Garai hartan hasi zen militatzen, «eta orduan egin nintzen abertzale». Medikuntza ikasten ari da EHU Euskal Herriko Unibertsitatean: «Muga administratiboak oztopoak dakartzan arren, hori zen euskaraz ikasten jarraitzeko aukera bakarra».

Alzugaraik 24 ditu, Urepelekoa (Nafarroa Beherea) da, eta BERRIA egunkariko kazetaria da Baionako ordezkaritzan. Euskara etxean ukan zuen. Hezkuntza sistema elebidunean ibili zen hemezortzi urte izan arte. Besteak beste horren eraginez, zera gertatu zitzaiola esan du: «Nerabezaroan frantsesak gaina hartu zidan, etxetzat nuen hizkuntza kasik suntsitzeraino». Hamalau urte zituela, Korrika Urepeletik abiatu zen, eta horrek lagundu zion nolazpait etxeko zimenduak berriz eraikitzen. Ondotik izan ziren kolegiotik lizeorako saltoa eta euskarari buruzko kontzientziazio prozesuaren hastapena: «Hango irakasle batzuei eta, batez ere, bertan ezagutu lagunei zor diet berreraikitzen hasi zen etxearen zimenduak segurtatzea». Zimenduetatik paretak eraikitzerainoko bidean, Gasteizera joan zen. «Etxearen teilatua, berriz, Basaizea elkarteko lagunei zor diet, fakultate denboran hasi bainintzen hantxe engaiatzen». Geroztik gurutzatu dituen lekuek eta jendeek etxea bukatu eta fin apaindu diote, «ene etxea berriz ere euskara(z) izan dadin».

Azkenik, Casamajouk 23 ditu, eta Sohütakoa (Zuberoa) da. Alzugarai bezala, BERRIA egunkariko Baionako erredakzioan dabil lanean. Alta, frantsesa du ama hizkuntza, «ez amak ezta aitak ere ez baitzekiten euskaraz, ni eta ene ahizpa-anaiak sortu ginelarik». Haatik, euskaraz izan ez bada ere, «euskaratik hazi gaituzte hatsarretik, eta bide horretan jarraikitzen dute oraino ere. Hola egin gaituzte euskaltzale, abertzale; gure hizkuntzaren eta herriaren aldeko militante». Haiei zor die, hortaz, euskara izateko hautua ukan izana. Hautu horren egiteko adinera heldu zirelarik, hain zuzen, «gurasoen ildo beretik aritzea» deliberatu zuten ahizpa anaiek: «Hizkuntza ohiturak aldatu, eta euskaran murgildu ginen osorik, eskain ziezazkigukeen alde guziei beso zabalik. Orain arteko bidean, beste batzuek ere euskara egin gaituzte are gehiago: pertsonak eta lekuak, gaiak eta arloak; dudarik gabe, horietarik bat da Korrika».

Justizia bai, gutizia ere euskararentzat !

Frantsesa edo espainola diren hizkuntza hegemonikoaren alde, otso-zakur handi bat bada : legea, konstituzioa. Iparraldeko kasuan, Villers-Côterets-ik (1539ko agorrilan) deliberatzen du Frantxua I. lege hizkuntza, juje eta notarioen hizkuntza, frantsesa dela, hots, gauzeri balioa ematen dioten guneen hizkuntza. Frantses iraultzatik jakobinismoa da gailen eta 19. mendean derrigorrezko frantses hutsezko eskolatzearekin eta 20. mendeko 3 gerlen konskripzioak periferiak zentrifugoan sartzen ditu, belaunaldiz-belaunaldi. Ondorioa : transmisioaren etena gauzatzen da belaunaldi frantses elebakarren produkzio masiboarekin 1960 urteetarik aitzina. Diglosia egoeraren eta trauma bortitzaren herentzian, ahalgea eta auto-gorrotoa saritzat.¹

Aro modernoan, hizkuntza nagusitueri funtzio berriak gehitzen zaizkie : nazioarteko, estatu mailako, modernitatearen, teknologia berrien, jakintzaren hizkuntza dira, eta orain herri ttipieneraino aisiaren eta « kulturaren » hizkuntza.

Euskarak nekez ditu zurubi horien mailak igaiten. Euskara atxikitzen dugunek (balizko) estatu hizkuntza bezala ikusten ote dugu, ala denboran tokiko elitek egiten zutena egiten dugu, frantsesez gure artean eta euskara, lehen jende « xeheari » mintzatzeko hizkuntza, orain agurtzeko edo haurrekin aritzeko ?

Iparralde honetan ikastolak sortu aitzineko belaunaldikoak euskaldun zaharrak gira. Euskaldun zaharrek idatzi badute ere, modernitatearen idazteko gaitasuna gutik landu dute. Euskalduna, euskal hiztuna, « atxikizalea » izan da, eta deus guti « garatzalea ».

Euskaldun zaharren masa hori desagertzen ari da, zahartuak eta gehienak hilak engoitik. Gaurko euskaldunak ikastolatik atera horiek dira gehien bat, idatziaren eskolatik pasatuak. Minoria dira gizartean, eta masa handiena gaur bizitzen da euskararekin igurtzirik gabe ere berdin.

Hizkuntz atxikitzalearen aroa bukatzera doa, gehiengo deklinentearen aroko reflexa izan baita. Gaurkoa, abandonoa ekarri duen atxikimendutik erabileraren hautura egiteko aroa dugu.

Korrika edo Herri Urratsetik Euskaraldira den aldea horren kontzientziaren formulazio argia da, erabileratik komunitate egin behar dugulakotz. Gainera, sekula ez eta, izan frantsesaren ala espainolaren menpe, lurralde osoan ber problematika bizitzen dugula lirudike, gaia molde berean senditzen dugula, behar hori sedimentatzen zaigula gure eguneroko ezinetan. Belaunaldi berriek erabileraren kontzientzia agerianagoa dutela dirudi. Edozein gisaz euskaldunak horien gainen du kondatu behar, gerorik izatekotan oraino.

Arazo larria dugu, ezen otso-zakurra beti hor baita bere egitura zaintzen, bere hegemoniaren berme den arkamasari eusten. Eta gure tribua, indarren metatzeko esperantzan, agitazioan beti. Xinaurri troparen gisa bagabiltza gure gorputza baino handiagoa den zamaren eramaiten, itxuraz molde desordenatuan, baina hala holako koordinazio edo ballet disonante baten antzean. Otso-zakurra botatzea dugu amets -bera eror baledi bederen- lehen sinoan laguntzeko prest…

Baina anartean, gure destinua gure zamaren eramatea da, eta hori alaitasunak eta egin urratsaren satifazioak ematen duen bolaiarekin obratzen dugu, taldearen berogian… eta pesta biharamunean, hainbat gaixto gure xinaurri izatearen kontzientziak gaina hartzen badigu. Egitura gure kontra dugu, eta gure ekinak anekdota dira helburuari begira, usu egin orduko berriz eraikitzekoak baitira, ia zerotik, etengabe.

Arrazoinekin, egiturari justizia eskatzen diogu, eta eskatu behar diogu. Arrazoin berarekin euskaldunari, eta euskaldun izan nahi duenari, gutizia eskatzen diogu, euskararen gutizia azkar bat, bizi guziko urratsak, nazio eta estatu funtziotik intimoeneraino ziliportatuko duen erabileraren gutizia !

Amikuzeko ikastolako Euskaraz Bizi taldeak eta Zabalik elkarteak bi hitzordu eskaintzen ditu haur, burraso eta aitatxi-amatxier haurreri ixtorioak irakurtzeko plazerra lantzeko.

Joan den urtean tailer desberdinak proposatu zituen Zabalik elkarteak burraso gazteeri, eta horietan agertu zen beharrordu hau, helduek nahi zutela « ikasi » nola irakurri ixtorioak beren haurreri.

Galdegin eta ukan! Hona bi hitzordu gaiari buruz finkatuak Donapaleuko mediatekan, HARIA argitaletxeko Mirentxu Ibargaraien laguntzarekin. Goizaldiak 10etan hasten dira eta bi partetan igaiten :

- lehen partea haurrekin (4 urtetarik goiti), oren erdi bateko ipuin kondaketa euskaraz,

- bigarren partea, burraso eta helduekin, euskarazko ipuin kondaketa goxatzeko tailerra, frantsesdunentzat 01/24ean eta euskaldunentzat 02/28an. Tailerrean liburuen hautatzeko kontseiluak eta irakurketa haurrentzat eta helduentzat memento goxoa izaiteko gakoak partekatuko dira. Arte hortan, haurrendako eskulan eta mahai jokoak antolatuko dituzte Euskaraz bizi taldekoek.

Aipa zuen inguruan, goizaldiak gaiak interesatzen dituen orori idekiak dira.

Atxikimenduak ez du derrigor erabilerarako bulkada bermatzen. Nola esplika bestela mende batez, edo hiru-lau belaunaldiz, euskararen erabileraren gain behera, ehuneko ia ehunetik % 10ez petik jaustea gaurregunerako (iparralde osoa arnasgune eremuan kokatzen omen zen duela 100 urte, hegoaldeko kostalde osoa bezala). Gainera, ikusten dugunaz, euskarari buruzko atxikimendua goratzen ari da euskararen erabilera apaltzen den denbora berean.

What the fuck ?! Ez bide gira konplexu ttipia garraiatzen ari bizkar gainean !

Azken aste eskasetan, prentsa idatzian eta irratian elgarri oihartzunka arizan diren hiruzpalau ele entzun dira. Ditugun kontradikzioen sintoma argiak dira, eta gibelka joatera bultzatzen gaituen koka-ezintasunaren seinale.

Batek jali du elkarrizketa baten karietara erranaldi hau, irratietaz mintzo zela : « frantsesari ematen zaion minutu bakoitza, euskarari kentzen zaio ». Logikoa da eta ulertzen da, hizkuntza ez-hegemonikoen kasuan nolaz ez !¹.

Ateraldi horri aitzi, handik fite jali bi iruzkinek atentzioa piztu didate. Biek goraipatzen dute euskaran zentratzeaz kanpo, multikulturalismoak egiten digun ekarpen baliosa. Alegia, euskaraz-kanpoko ekarpenak baditugu beharrik, hor dira beste kultura eta hizkuntz zapalduak, edo inperioak « munduko kultura » bezala deitzen dituen herri kolonisatuen mohikanotasuna ziliportatzen diguten doinu eta portaera kulturalak.

Ideia horren harira, euskaraz den minuta soberak kanpoko aberastasunaren hutsegiteko arriskuan ezartzen ahal gintuzke. Ez zaigu burura jiten euskaratik har ginezazkela delako ekarpenak ? Ez dugu ikusten frantsesetik zaizkigula heltzen aberastasun horiek ? Bide hortarik jiteak ez dizkigu ber durduzak sortzen dirudienez… Frantsesaren aldeko politikak multikulturalismoaren aldekoak dira bistan da, baina dena egina da frantsesaren erabilera orokorra segurtatzeko.

Beste ideia komun batek dio kondutan hartu behar direla batzuk ez dakitela euskaraz : « arrazoin desberdinen gatik gainera, hizkuntza transmisioa galdu izan da »… eta hori dela medio normala da euskal kultura hizkuntz erabileratik kanpo pentsatzea.

Populazio ia oso batek 100 urtean jakitetik ez jakitera egin duen jauzia zerk eragin duen aipatu gabe egon daitekea ? Ez ote da politika baten eta programazio jarraiki eta fermu baten ondorio, konstantziaz obratua bai helburuetan bai eta baliabideetan, edozein dela estatuaren politiko eta ekonomiko egoera.

Hizkuntza baten -noski euskararen- erabileraren suspertzea ere helburuetan eta baliabideetan konstante izan behar den politika baten premian da, eta politika horren funtsa erabileran finkatzen da. Erabileraren bidezko atxikimendua sortzeko.

Berriz jiteko gure eskizofreniara, arazoak ditugu onartzeko euskarak ere, frantsesak bezala, eskubide dituen bi zutabe obratzea hartze dituela : unibertsalaren parte izatea eta salbuespen linguistiko eta kulturala aplikatzea uneoro eta luzaroan.

Frantziaren roman national² delakoak hirugarren zutabe bat badu : misio « zibilizatzailea », kolonialismoaren abrekeriaren justifikatzeko balio duena oraino. Azken honen kontra gira biszeralki euskaltzaleok, eta nolaz ez, izpiritu irekia dugunok.

Hipotesi bat formula dezagun : mamu horrek gure alde humanoenean pizten duen kulpabilitateak ote gaitu berarekin batera lehen bi zutabeen eskubidearen aihergoan ezartzen, erabileraren unibertsalisazioa aipatzen den ia aldioro ? Norbaitek euskararen erabilerari lehentasuna ematea galdetzen duenean, gure baitako frantses xintxoa dea deseroso senditzen ?

Nola esplika bestela hainbeste atxikimenduk erabilera izorratu ahal izatea !

Aitamek euskaraz hazi nahi badute beren haurra, jakina da ez dela bakarrik eskolaren afera izaiten ahal. Eta sortu ondoko lehen urteetan ikasia, sekulako abantaila izanen duela mununak ondoko urteetan xutik abiatzeko euskararen oihanean barna…

Haurtzain euskaldunen beharra ikusirik Amikuzen, bilkura publikoa, Abendoaren 2an, 7etan, Touzaa etxean antolatu zen.

20 lagun bildu ziren, pario berri hau eginahala fite obratzeko xedearekin.

 Haurtzain etxe euskaldunaren xede baten sortzeko argitasunak ekarri zizkiguten KONKOLOTX elkarteko eta KULUNKA Irulegiko haurtzain etxe sortu berriko kideek.

Solasaldiaren ondotik hor zirenek, ikusirik beharrordua hor dela eta haurtzain etxe baten sortzea dela egokiena, lantalde bat sortu da eta urtarriletik aitzina lanean hasiko da. 

Bere egitekoa izanen da, besteak beste :

• lokal egoki baten atzemaitea
• abiatzeko behar den materialaren eta egokitzapenen finantzamendua atzemaitea
• haurren zaintzaleak aurkitzea eta laguntzea haurtzain etxearen proiektua eta funtzionamenduaren sortzen 

Zu ere xede honen laguntzeko prest bazira, ideia edo proposamen batzu ekarriz adibidez, berdin lantaldean sartuz, aski duzu Zabalik elkarteari jakinaraztea zure eskaintzaren jakinarazteko. 

Lantaldearen lehen bilkura urtarrilaren 20an eginen da.

ITZULI-MITZULI ALA TALOA ITZULI ?

1997an abiatu Otsail Ostegunen konzeptua zen euskarazko konferentziak urtero egitea, euskararen komunitatea biltzeko, Amikuzekoa lehenbizi, besteak ere ongi etorri, eta Euskal Herri osoko hizlarieri plaza baten eskaintzeko, euskaratik eta euskaraz egiten zuteneri hain zuzen.

Ordu hartan, euskara betezko konferentziak ez ziren hainbeste entzuten. Geroago, itzulpenekilakoak jinen ziren han eta hemen.

Beraz, hiru konferentzia edo hitzaldi mota badira gaur, frantses hutsezkoak, euskara betezkoak eta itzulpenekilakoak, eta itzulpenetan, bi mota izan ahal badira ere, gehienak dira euskarazkoak frantsesera itzuliak beharri zilora.

Hizkuntza batek irauteko, bere-berezko guneak behar dituela jakina da, horrela ulertzen dugu itzulpenik gabeko euskarazko hitzaldien egiteko arrazoina.

Bihotzeko zimikoa egiten diguna da, euskaratik eta euskaraz landua izanagatik gaia frantsesez ematera behartzen dutela hainbat kultur edo ondaregintzako instituzio edo elkarteek.

Halako batean hemen gaindiko elkarte batek gure kide bati konferentzia baten egitea galdegin zion. Gureak erran euskaraz egiten zuela eta itzultzailearena gure gain hartzea proposatu. Haiek ezetz, ez zela posible, frantsesez egiten zituztela, eta beren jende bat ez zela jinen itzultzaile sistema ezarririk ere…

Trufa musika baino handiago, talde hartako euskaltzale-abertzale tindukoak, bota zigun : « beharko duzue humiliatu ! ». Humiliazioa zen bistan da, nahiz « humildu » erran nahi zuela uste dudan, baina lapsusak hitz zuzena erakutsi zuen !

Dena den, ondoko urtean onartu zuten eta egin genien hitzaldia euskaraz, beren programaren baitan, itzulpena gure gain hartuz. Jendea berdin bildu zen.

Nola onartarazi, ez bada baliatuz, hizkuntza hau hemengoa dela, baliatzen dutenena eta berdin ez dutenena. Debrien pedagogia (politiko) ariketa zaigu euskarazko hitzaldiak egitea toki horietan eta itzulpen kaskoak orokortzea, elkarteetan trumilka integrazio sozial bila dabiltzan horiek kondutan har dezaten hau Euskal Herria dela, intelektualki baino gehiago, beren gorputzetan sendituz (kaskoaren berotasunarekin batera).

Beste galdera hau da : uste ote dugu gure herria eta hizkuntza lotzen duten gaiak euskaraz emanik ala frantsesez, ber mezua ematen ari girela ? Ez bide du horrela izan, ezen, adibidez euskaraz hedatu historiako gaietan (nafar erresumaz edo sorginkeriaz) gertatzen da frantses ikerlari zenbaitek laster mespretxuzko kexuak zabaltzen dituztela, politikoki orientatuak girela, gure ikuspegien eta interesen araberako ondorioak jalitzen ditugula, … beraienak alabaina desbideraketa horietaz salbu baitira ! Adibidez, azkenik ikusi dugun erromatar garaiko hatzen erakusketa batean, gai izan dira orduko mapan 15 bat mende berantago ezarri muga franko-espainola marrazteko. Bistan da, mugarik ez zen, eta erromatarrak denetan baziren ! Hor ez bada ikuspegi historikoa beste ikuspegi aitortu ezinez baldintzatua !

Beraz, euskaraz konferentzien egitea batetik formakuntza politikoaren parte da (frantsesez egitea den bezala). Eta bestetik euskaraz eta Euskal Herriaz landu gaia frantsesez egitea, gure existentzia ondare eta iraganeko kontu egiten du. Euskaraz egiteak, logika probintzianista frantsesetik jalitzen gaitu, bizirik den gure historia eta herriaren izaitearen lekuko eginez.

Azkenik, euskara ulertzen ez duteneri buruzko errespetua erabiltzen da justifikaziotzat, euskalduner buruz errespetu eskasik gertatzen ez balitz bezala. Hizkuntza bat lantzean, baliatzean, erabiltzean da bizitzen, aberasten ; sinetsi beharko ginuke, lehenbizi guhaurek.

Hau konferentzi egitera gomit direneri eta beren gomitatzaileeri luzatu dei bat da  !

Taloa itzultzeko garaia da, itzuli-mitzuli ibiltzea gure komunitatearen interesen kontra itzultzen baita !

2025/09/22

Joan den buruilaren 9ko egunaldiak arrakasta ederra bildu du, eta hurbildu den jendeak berak dionaz, pozik eta indarrez beterik itzuli da etxera.

Goizetik ageri zen egun handia izanen zela. Tokiko jendea eta urrundik jinik ere bazen BIDEAK guneko aretoa gainezka bete zuten 200 entzuleen artean. Hiru hizlariek, Beñi Agirre, Alvaro Adot zein Peio Monteanok beren ikerketa eta jakintza ekarri zituzten ezin hobeki. Bistakoa, denbora laburregiz ! Araiz, ondoko hilabeteetan, ekarpen horien barnatzeko bideo edo testu zenbait agertuko dira. Ikusiko.

Eguerdian, denak joan ginen auzitegi ohiaren aitzinera, han baitziren bildu duela 500 urte, 1523ko agorrilaren 28an, gure erresumako Estatu Nagusiak, lurraldea gerla gorrian zelarik, Gaztelako etsaiaren armada denetan su eta ke bazterren xehatzen ari baitzen oraino. Eta giro hortan zin egin zuten, zin egin NAFARROA ez zela galdua, eta Baxenabarre puska ttipia izanik ere, NAFARROA izaten jarraikiko zuela.

Joan den ibiakoitzean, toki hortan aldizkatu ziren Kirikittun amikuzeko txalapartariak, Burgaintziko dantzarien aurreskua, Amikuztar joteroek eman J Mixel Bedaxagarren jota eder hura, Ramuntxo Kristiren bertsuak (ikus artikulu zolan) eta antolatzaileen hitzaldiak. Charles Massondo Donapaleuko auzapezak eta Paul Lacroix ZABALIK elkarteko lehendakariak plaka bat agertu zuten. Hona ZABALIK elkartearen izenean erran hitzak :

« Gure memoria ukatu ta gordea agertarazten lagundurik eskertzen ditugu Nabarralde eta Hernani Errotzen, bai eta Donapaleuko herriko etxea gure pario berdina eginik. Nafarroa bat zen hamar mendez goiti, puskatu daukute gerla bidez, eta Donapaleu gelditzen da erresistentziaren ikur, plaka hau horren lekuko dugu. Bainan gure haurreri plaka bat baino gehiago utzi nahi diegu, sekulan ez bezala nahi dugu gure izanetik aurkitzen dugun indarraz bihar ere gu girena hazi. Bizirik nahi dugu nafartasuna, euskaltasuna eta euskara gure hizkuntza. 2023an, gaur, gai girea berriz zin egiteko Euskal Herria eta Euskara biziaraziko ditugula ? Hortako denen beharra badugu, dakitenena, eta ez dakitenena. Zeren hortan ere, ez dago neutraltasunik. »

Ondotik Touzaa etxean andana bat bazkaltzen ziren, gaineratekoak toki eskasez herrian barna barreiatzen zirelarik.

Arratsaldean, 100 lagunez goitik bisita gidatuak segitu zituzten Auzitegi karrikan barna, Donapaleu historikoaren ezagutzeko. Multzo bat frantsesez, beste bi euskaraz Bittor Thikoipe, Pettan Prebende eta Ramuntxo Kristi Amikuzeko Eskukulako bertsulariekin. ZABALIK elkarteko gidek moneta frabrika, presondegia, Derdoi Oihenarteren sala, Estatu nagusien eta kantzilergoaren aterbe zen San Paulo eliza, eta beste zenbait gune aurkeztu zituzten xeheki, bertsulariek beren biper eta gatza gehitzen zutela.

 Bero sapa ikaragarria zen ordurako. Karrika itzulia segurtatu zuten halere ikusgarrian protagonista izanen ziren dantzari eta musikariek. Eskertu beharrak ditugu denak : Amikuzeko Kilimon taldeko joaldunak, Sukila Kanboko eta Kilimon taldeko ziganteak, Baigorriko eta Amikuzeko gaiteroak, Arizkungo Ezpata dantzariak eta beren musikariak, Antzuolako Oinarin dantza taldea eta beren musikariak, Iruñeko Ortzadar Euskal Folklore taldeko dantzariak eta txaranga, Amikuzeko Burgaintzi dantza taldea eta txaranga.

Ondotik, merkatuko plazan ikusgarria eskaini zen. Dantzari eta musikariez gain, Amikuzeko antzerkilari eta kantariak tartekatu ziren publiko aitzinean. Batetik gure tragedia eta bestetik bizi-nahia zen ikusgarriaren ardatza, umore, emozio eta memento ederrez josia.

Ondotik, beroan-bero, arizale ala publiko, dantza jauzien eta Larrain dantzaren zirimolan nahasi ziren. Gaua aitzinatu ahala, Txililioak txaranga eta Gauero dantzadi taldeak ez zuten giroa apaltzera utzi.

NAFARROA zabaleko jendeak Amikuzekoekin nahasi ahal izan ziren, dantza eta kantuan elgar ezagutu, batzuentzat goizargiraino…

Egun ederra, anitza eta aberatsa bizi izan genuen. Bizirik girelako marka, eta bizi nahi dugulakoa !

Ramuntxo Kristiren bertsoak plakaren agertzean

 Donapauleko eliza zaharra plaka batez dugu jantzi

Geroari so iragana ez baitugu nahi ahantzi

Ez zaio eman merexi zuen bezainbeste inportantzi

Haurrak ginela eskolan hori ez zaukuten irakatsi

Lehengo eta gaurko historia guk behar dugu idatzi

*

Burua nola berriz altxatu gerla bat denean galdu

Herri bat nola iraunarazi ondokoak badu zapaldu

Nafarroaren histori luzeak bidea erakusten ahal du

Ta hain kario salbatu zena ez dezagun merke saldu

Euskara eta gure kultura atxiki eta zabaldu

San Paulo elizaren paretan ezarri plakaren testua

1523 – 2023 NAFARROA BIZIRIK

Duela 500 urte, 1523ko agorrilaren 28an, Nafarroako Estatu Nagusiak hemen bildu ziren, zinak trukatzeko beren errege Henrike II.arekin. 1512tik Gaztelaren inbasio gerla gogorra pairatzen ari zuen erresumak, eta hego partea galdurik Baxenabarren finkatu zen. Donapaleuko herriak erresumaren hiriburutzaren ezaugarriak bildu zituen orduan, administrazio gorenak bere baitan finkatuz.

Nafartarrek, euskaldunek, gogoan dugu, 10 mendez goiti, guhauren lege eta instituzioak genituela. 500 urte berantago, gure memoria, kultura eta hizkuntza indar guziz zainduko ditugula zin egiten dugu.

ESKERRAK LAGUNTZAILEERI

Eskerrak lehenik parte hartzaile guzieri, izan dantzari, kantari, antzerkilari, hizlari, bisita gidatzaile edo bertsolari, eta nolaz ez, egun horren kausitzea ahalbidetu duten laguntzaile bolondros guzieri.

Eskerrak dirulaguntzak eman dizkiguten erakundeeri : Euskal Elkargoa, Donapaleuko herriko etxea, Departamendua eta Euskal Kultur Erakundea.

Amikuze eskualdeko 97 gazte Miñan liburuaren irakurtzen aritu dira, bat-bestearen ondotik eta hastetik-buru, 2021eko urriaren 16ko ibiakoitz goizarekin Donapaleuko zineman. Hasieran pentsatu 3 oren irakurketak 3 oren eta laurdenra luzatu ziren. Goiz guzian jendea joan-jinka ibili zen, gazteak laguntzeko, nahiz multxo batek buruan-buru behatu zuen zinemako gelatik.
ZABALIK elkarteak du ekimena antolatu Elkartasuna Amikuzen, Etorkinekin sareko tokiko elkartearekin partaidetzan. Amets ARZALLUSek idatzi liburuak, Ibrahima BALDE migrantearen ibilbidea kondatzen du Afrika erditik Europaraino, bidean diren oztopo, arrisku eta mehatxu guziak pasatuz diren bezala. Diren bezala, baina nerabearen begietarik kondatuak, horrek baitu egiten, gaiaren latza ezaguturik erraiten ahal bada, kondairaren xarma, xalotasun eta sotiltasun batez emanak baitira gertaera larrienak ere normalak balire bezala.
Eguerditan aperitifaren tenorea jin denean, « Migrazioa kantuz » ekimena burutu dute. Gure kantagintzak zernahi kantu dauzka alabaina migrazioari lotuak, eta horien lagin bat kantatu da orduan.

Irakurketa bukatzean, Amets Arzallusek eskerroneko hitzak izan zituen, baina parada baliatu zuen eskaintza berezi baten egiteko, emozio eta zirrara berezia sortzen zuela hor zeundenen artean. Hona zer erran zuen :

« Milesker esku-zartentzat, goizetik haria segitu duzien guzientzat, zinez ! Ni naiz hemen bainan ez duk bakarrik idatzi liburu hau, Ibrahima izan da lehen idazlea ahoz eta nik nolazbait lagundu dut hitzetarat ekartzen. Madrilen da bera eta eskerrak igortzen ditu zuer dener eta goizetik haria hunaraino ekarri duten irakurle (eta) jostun guziei. Zinez idatzi dugunontzat hunkigarri da ikustea jendeak nola hartzen duen … ta orduan bai, Zabalik elkartea, bai zuei dener ahalegin hau egitea (eskertzen dut). Aldi berean ez nuke erran gabe utzi nahi bistan dena, hunkigarri da artetan zati batzu entzutea eta aldi berean gogor zait zeren eta, entzuten ditudanean zati batzu, oroitzen naiz Ibrahimak nola kondatzen zituen, eta kondatzen zituelarik nola sufritzen zuen. Eta beretzat oroitzapenen zauri hortan barneratzea ez da ariketa errexa izan eta gogorra zaidala erraiten dut, zeren eta oroitzapenen zakua dena berarentzat, besteentzat bizipenen zakua da. Gaur egun oraindik bizipenaren zauri hori sakona da, luze da eta zabal da eta gainera gure herriraino iristen da ! Aski da aste huntako berriak entzutea ikusteko noraino luze eta gogor den zauri hori. Beraz eskertzen dugun bezala, eskaintzen dugu ere, egin den lan eta ahalegin hau eta isuri den sentimendu guzia, gure herrian hil diren gazte etorkin horientzat. Espero dut agian tren hori, gidariak hobenik gutien zuen tren hori, segur ainitz eskuk pusatzen dutena hasi Afrikatik eta Europako instituzio eta gure inguruko instituzioetaraino, ainitz eskuk dute tren hori pusatzen eta beraz inportanta da esku horiek identifikatzea, seinalatzea eta halaere korapilo horien askatzen hastea jende hunek ez dezan, edo guk denek ez dezagun, zauri hortan jendea pairatzen gehiago ikusi eta agian mundu hobe bat, justuago bat, zuzenago bat eraikitzeko denen artean. Milesker, ez nuen eskaintza hori egin gabe utzi nahi, eta beraz gogoan (izan ditzagun) gure herriraino iritsi eta liburua ustegabe hetsi zaien gazte horiek denak. »

Gai berari loturik, ondoko astean, urriaren 22an, ostirale arratseko 8ak30etan, hitzaldi bat antolatzen dute Donapaleuko herriko etxeko gela berdean. Amets ARZALLUS bera hor izanen da bere esperientziaren kondatzeko. Etorkinekin sareko lekuko batek migrante gazte eta nerabeen harreraren xehetasunak ekarriko dizkigu. Azkenik, Elkartasuna Amikuzen elkartekoek beren lanaren berri emanen digute. Gaualdi hau ere euskaraz iganen da, baina oraingoan frantseserako itzulpen automatiko bat izanen da.

Parada ona mundu mailako gaurko sarraski handienetarik baten berri hartzeko, eta gogoetatzeko, gure ttipian, nolako elkartasun keinuak antola ditzazkegun hemendik beretik.

Playmobil, Dark Vador eta Matamoro !

Eskulturen dantza batean sartuak gira dirudienez Amikuzen. Urtetik urtera gauza berriak agertzen dira gure lurraldearen puntu desberdinetan. Nafarroako atetzat egin izan zen proposamenaz oroituko zirezte, ja bi urte komuna baten itxura guziak zituen muntadura futurista harek erantzunik eman baino galdera gehiago eginarazi zizkigun. Jaz berriz, beti ber lekuan, Aiziritze eta Behaskane arteko itzulgunean, txirrindulaz osatu arkamasa efemero bat ikusi genuen, Vueltak itzuli bat egiteko denboran. Oraingoan, frantxixkotar komentu ohia dugu proposamen ausart eta harrigarri baten lekuko. Nola deskriba gauza hori ? Lehen xixkan playmobil beltz bat oroitarazten du. Hori ausartzea, playmobil beltzik ez da, playmobilak beti dira zuriak, eta hortik ikusten da artistaren xede iraultzailea. Bizkitartean eskultura norbaitek manatua du, eta badakigu leku horretan DONAPALEUko herriko etxea dela nagusi, orain arteko auzapezaren proiektuaren ohantzea hor finkatua baitu, badakizue « Chemins Bideak » zentroa. Azkenaldian gauzak elebiz izendatzeko joera handitzen ari da, denak ukoak harrapatuak balira bezala. Lehendanik baginakien horren berri, Val d’Aran, edo Pays Pays Basque famatuekin, orain denak iduri luke euskarazko kolore bat behar duela, baina euskarak ez duela gaintasunik aski gauzen izendatzeko, eta frantses makulu sosegarria jartzen zaio aitzinean, babes eta aterpe bero gisan.

« Chemins Bideak » bidean den chemin bat da beraz. Konpostelakoan bistakoa ! Ez eraikuntza nazionalekoan, nahiz hori ere ez den hain segurra. Nazionearen hautuan da nabardura. Denek dakigu, DONAPALEU izana da NAFARROAko erresumaren kapitala bere denboran. Bidean cheminatzea eskarniatzen duten hauek, artifizialki bada ere, beste historia bat sortu behar dute, beren asmoen legitimatzeko. Hortarako, historia eta geografia, denbora eta espazioa hots, aldatzeko gai dira. Holaxe dute Konpostelako bidea lekuz aldarazi, helburua baitzuten, igan beharko zen lehen munoa DONAPALEUn koka zedin – eta ez OSTANKOan edo UHARTE HIRIn xuxenez den bezala-. Joan den mendean jadanik, Frantziatik datozen Konpostelarako hiru bideak DONAPALEUn batzen zirela sinetsarazi nahi izan zuten, eskultura bat plantatuz – to eskultura bat berriz ere!- Soihartzerateko bide juntan. Denek dakitelarik alta, IZURAn dela haien lehen bilgunea. Beti, berek sinesten dituzten gezurretan mainatzen direla, beren herriko tontorrean eskultura erraldoi bat ezarri dute – to ! berriz eskultura – : hiru haga luze, zuhaitz trunko zuzen batzu, azala errerik, « Reflets du ciel » deituak. Erraldoiak, eta bide desbideratu batean, beren egiazko izaitea agerian utziz. Eta egoitza bat behar eta, ez dute edozoin hautatu : ordu arte herri mugimendu eta alternatiba esperientzien kafira zen frantxixkotarren etxea, behar dena pagatuz berenganatu, heretikoez hustu eta desinfektatu, ondotik « Chemins Bideak » hor kokatzeko, berek bataiaturik bake, serenitate, espiritualitate … eta kulturaren tenplo.

Saga epiko horren arrosarioko azken punpula dugu orain Dark Vador dirudien playmobil eskultura hori. Kontestuan ikusiz, errexago ulertzen da : Konpostela Jakobe da, eta Jakobe, matamoro ! Moroak hiltzeko saindua da Jakobe. Matamororen estatua dugula hor deduzitu behar dugu, behelainoan zain. Aldiz matamoro hau beltza dugu, oximoroa berez, moroak izanki beltzak eta matamoro zurien enbaxadore harmatua. Oximorozalea ere baita gu denen aita dela uste duen Dark Vador amikuztarra ! …

Beltzak ere zurian hurtu nahi, konfliktualitatea ukatuz bestela pentsatzen ahal lukeenari, izaitea ere ukatuz bere xedeaz zapaltzen duenari…
Harrigarri eskultura puska batek ez-kulturatik zenbat kultur sepultura sinbolisatzen ahal duen !
A por nosotros erran beharrik gabe ! Pax compostelana…

« Donapaleuko arratsaldetan,
enarak leiho gainetan
udaberriak tristura dakar
haizearen hegaletan
melankolia ezinesan bat
jauregiko zuhaitzetan
urte geldiak isilik doaz
lanbroaren ametsetan » (*)

M.I.

(*) Xabier LETEren « Egunsentiko zaldi zurien » olerkitik hartua.

Kontatua ez den klase zapalkuntza.